Op 5 maart 2025 werd de gerenommeerde Nederlandse cartoonist Bernhard Willem Holtrop, beter bekend als Willem, geëerd met de Grand Prix de l’Académie des beaux-arts in de categorie gravure en tekenkunst. De ceremonie vond plaats onder de historische koepel van het Palais de l’Institut de France, waar Willem de prestigieuze prijs in ontvangst nam uit handen van Catherine Meurisse, lid van de Académie. Van Meurisse is nog geen enkele strip vertaald in het Nederlands. Meurisse werd ook al 2x genomineerd voor de grote prijs van Angoulème.
Tijdens de ceremonie ging Willem in gesprek met Emmanuel Pernoud, correspondent van de sectie gravure en tekenkunst van de Académie. In dit gesprek reflecteerde hij op de hoogtepunten van zijn carrière en deelde hij zijn visie op de evolutie van de satirische kunst. Daarnaast bracht hij drie kunstenaars onder de aandacht die hij bewondert: Stéphane Blanquet, Pakito Bolino en Michel Guilbert, voorzitter van de vereniging Clowns Sans Frontières France.
Willem, pseudoniem van Bernhard Willem Holtrop (geboren 2 april 1941 in Ermelo), is een Nederlandse cartoonist en illustrator die al decennialang furore maakt in Frankrijk. Zijn prikkelende politieke prenten en tegendraadse humor hebben zowel in eigen land als daarbuiten stof doen opwaaien. Hoe groeit een Veluwse rebel uit tot een gevierd satiricus in Parijs? We duiken in het leven en werk van Willem – van zijn vroege jaren in Nederland en de Provo-beweging tot zijn unieke stijl, bekendste werken, succes over de grens en de erkenning die hij daarvoor ontving. Een portret van een tekenaar die de grenzen van de spotprent verlegde en daarmee een blijvende indruk achterlaat.
Bernhard Willem Holtrop werd geboren in Ermelo, op de Veluwe, in 1941. In de jaren zestig keerde hij zich al vroeg tegen de gevestigde orde. Hij sloot zich aan bij de radicale Provo-beweging en werd huistekenaar van het blad Provo. Samen met Provo-activist Hans Metz richtte hij in 1966 het satirische tijdschrift God, Nederland & Oranje op. Willem schuwde controverse niet: in een beruchte cartoon uit 1966 beeldde hij koningin Juliana af als raamprostituee met een prijskaartje – een provocatie tegen de hoge kosten van het koningshuis. Deze spotprent werd in beslag genomen en Willem werd vervolgd wegens majesteitsschennis, al volgde uiteindelijk geen veroordeling.
De ophef in Nederland weerhield hem er niet van om door te tekenen. In 1968 vertrok Willem naar Frankrijk, officieel niet om aan een boete te ontsnappen (een hardnekkige mythe), maar omdat het Franse klimaat beter bij zijn anarchistische geest paste. In Parijs vond hij meer bladen die zijn scherpe tekeningen wilden publiceren. Sindsdien woont hij in Frankrijk, waar hij uitgroeide tot een boegbeeld van de satirische pers.
Willems carrière als cartoonist nam een hoge vlucht in Frankrijk. Eind jaren ’60 begon hij te publiceren in toonaangevende satirische bladen als L’Enragé, Hara-Kiri en (na naamswijziging) Charlie Hebdo. Bij dat laatste tijdschrift – een weekblad berucht om zijn nietsontziende humor – groeide Willem uit tot een vaste waarde. Hij was de enige niet-Franse tekenaar in dienst en jarenlang verantwoordelijk voor populaire rubrieken als Revue de Presse en Chez Les Esthètes. Ook in dagblad Libération voorzag hij ruim veertig jaar lang de actualiteit van prikkelend beeldcommentaar.
Willems werk is onmiskenbaar herkenbaar. Visueel hanteert hij een losse, dynamische lijnvoering – vaak in penseel gezet – die karikaturaal en expressief is. Inhoudelijk zoekt hij steevast de grenzen van het toelaatbare op: taboes bestaan niet. Zijn spotprenten zitten vol geweld en seks en bieden scherpe maatschappijkritiek. Met een scherpgeslepen potlood en een vileine, zwarte humor ontziet hij niemand – vooral de machthebbers moeten het ontgelden in zijn tekeningen vol satire.
Opvallend is ook Willems experimenteerdrang. Sommige van zijn strips en tekeningen hebben een collage-achtige opzet: hij verwerkt historische foto’s of bekende beelden in zijn tekeningen, maar verdraait ze op absurdistische wijze. Kleine kaders met getraceerde foto’s worden gecombineerd met grotere panelen vol symbolische vervorming, waardoor een vervreemdend effect ontstaat.
Willem heeft een indrukwekkende lijst van publicaties en strips op zijn naam gezet. Zijn oeuvre is zo omvangrijk dat slechts een klein deel in het Nederlands is verschenen – het meeste verscheen in Frankrijk. Enkele invloedrijke en bekende werken springen eruit:
Vroege provocaties: Zijn allereerste bekendheid verwierf Willem in Nederland met prenten zoals de Juliana-cartoon (1966) en andere Provo-tekeningen die de autoriteiten tartten.
Bundels en albums: In de jaren ’70 verschenen spraakmakende albums als Chez les Obsédés (1971), Drames de Famille (1973) en La Crise Illustrée (1975).
Politieke cartoons in boekvorm: Zo verschenen bij uitgeverij Les Requins Marteaux satirische albums rondom verkiezingen en politici: Sarko l’Increvable (2006), Le Roman Noir des Élections (2008) en Macron, l’amour fou (2018).
Kunst en cultuur op de hak: In De nieuwe avonturen van de kunst (2019) tekende hij een honderdtal een-pagina strips waarin beroemde kunstenaars en hun werken op komische wijze worden geportretteerd.
Willems loopbaan kende twee hoofdstukken die nauwelijks meer van elkaar konden verschillen. In Nederland gold hij in de jaren zestig als enfant terrible van de tekenkunst. Zijn cartoons verschenen in alternatieve bladen en botsten regelmatig met de autoriteiten. Hoewel hij in underground- en kunstkringen bewondering oogstte, bleef zijn werk te controversieel voor de grote publiekstijdschriften.
In Frankrijk daarentegen bloeide Willem helemaal op. Hij kon in Frankrijk tekenen wat hij wilde: koningen, presidenten, pausen of terroristen – niets was taboe. Zijn bijtende cartoons in linkse bladen en in Libération bezorgden hem al snel een reputatie. Zijn status werd bezegeld toen hij in 2013 de prestigieuze Grote Prijs van de stad Angoulême won, als eerste Nederlandse auteur ooit.
Hoewel Willem ooit als rebel begon, is hij in de loop der jaren overladen met erkenning voor zijn bijdrage aan de cartoonkunst. Enkele hoogtepunten:
Stripschapprijs (2000): Voor zijn gehele oeuvre.
Grand Prix de la Ville d’Angoulême (2013): De hoogste eer die een stripmaker in Frankrijk kan krijgen.
Grand Prix de l’Académie des Beaux-Arts (2024): Officiële erkenning voor zijn grafische kunst.
Willem heeft met zijn nietsontziende stijl talloze tekenaars beïnvloed en een blijvende nalatenschap opgebouwd in de wereld van cartoons en strips. Zijn werk is opgenomen in nationale archieven, en hij blijft een inspiratiebron voor nieuwe generaties tekenaars. Zijn carrière illustreert dat een tekenpen soms een scherper wapen kan zijn dan een zwaard – en dat humor, hoe rauw ook, mensen aan het denken kan zetten. Zijn legacy is er een van artistieke durf en ongeknechte satire, die nog lang zal voortleven in de cartoonwereld.
Op voorstel van Laurent Petitgirard, de permanente secretaris van de Académie des beaux-arts, heeft de academie in 2023 de "Grands Prix de l’Académie des beaux-arts" ingesteld. Deze onderscheidingen vullen de ongeveer vijftig prijzen aan die de academie jaarlijks toekent.
Er worden negen Grands Prix toegekend, overeenkomstig de negen afdelingen van de academie: schilderkunst, beeldhouwkunst, architectuur, gravure en tekenkunst, muzikale compositie, vrije leden, film en audiovisuele kunst, fotografie en choreografie. Elk jaar worden drie van deze prijzen uitgereikt. Ze zijn bedoeld om kunstenaars van Franse of buitenlandse nationaliteit te eren die zich onderscheiden door de excellentie van hun carrière of door een bijzonder opmerkelijk recent werk of recente actie.
Elke prijs is goed voor €30.000 en wordt gefinancierd door de academie. Dit bedrag wordt ter beschikking gesteld van elke laureaat, die wordt uitgenodigd het te verdelen onder meerdere kunstenaars wiens werk of acties hij of zij waardeert.
Ik wilde een prestigieuze onderscheiding creëren die gemeenschappelijk is voor alle afdelingen van de Académie des beaux-arts, waarvan alle bepalingen uitsluitend door onze eigen leden zijn vastgesteld en waarvan de financiering uit onze eigen middelen komt. De originele opzet van deze prijzen stelt ons in staat hulde te brengen aan de grote kunstenaars van onze tijd en tegelijkertijd andere hedendaagse kunstenaars te helpen bekendheid te verwerven en hun werk voort te zetten.